قلعه فلک الا فلاک
|
قلعه فلک الا فلاک - مقدمه رشته كوه زاگرس به عنوان مانعي طبيعي در حد فاصل بين النهرين ( ميانرودان ) و فلات ايران كه از شمال غربي به طرف جنوب شرقي امتداد يافته قرار گرفته است ، و همواره در طول تاريخ زاگرس نشينان نقشي اساسي در پيروزي يا شكست مردمان بين النهرين و فلات ايران عليه يكديگر را ايفا نموده است ، گر چه به نظر مي رسد اگر گفته نشود مهمترين بخش تاريخي قاره كهن آسيا همين منطقه زاگرس مي باشد ، مي توان گفت از مهمترين ( مناطق تاريخي خاور ميانه است.( ۱ زاگرس مياني به گواه يادمانهاي بزرگ و ارزشمند باستاني و تاري خي همچون محوطه ها و غارهاي باستاني ، كتيبه ها و سنگ نبشته هاي تاريخي مانند بيستون و گنجنامه و بناهاي ارزشمندي چون معبد موسوم به آناهيتا ، قلعه فلك الافلك و صدها اثر تاريخي ديگ ر و يافته هاي حاصل از كاوشهاي اندك باستانشناسي يكي از غني ترين و پر بارترين مناطق فرهنگي و تمدني جهان به شمار مي رود . به استناد همين يافته ها ، زاگرس نشينان در ارتباط با تمدنهاي واقع در بين النهرين و ايلام و تمدنهاي واقع در فلات ايران ، نه تنها رابطه تنگاتنگ داشته اند بلكه نقش بسيار اثر گذاري نيز داشته اند ، قوم بزرگ كاسي و حكومت ۵۰۰ ساله اين قوم بر بابل گواه بسيار خوبي بر اين مدعا است . حال از مهمترين مناطق در قلب زاگرس مياني و بر چهار راه شاهراههاي باستاني دره خرم آباد واقع شده است ، دره اي كه به دليل اهميت خاص از دير باز مورد توجه قرار گرفته و بستر شكل گيري تاريخي قلعه فلك الافلا ك را موجب گرديده است به طوري كه حوزه آن دو به گونه اي به هم مرتبط شده است كه مطالعه آن دو را سواي ديگري غير ممكن مي سازد . در رابطه با اهميت اين دره بايستي گفت كه اين دره شا هد حضور مستمر انسان طي چهل ، پنجاه هزار سال گذشته از دوره پارينه سنگي ميانه تا كنون بوده است ،كه يكي از ويژگيهاي نادر در جهان به شمار مي رود . 2 موقعيت گذرگاهي و ويژه آن در مسير راههاي ارتباطي شمال و جنوب و شرق به غرب باعث اهميت دره در طول تاريخ بوده است به طوري محل تبادلات فرهنگي و تمدني به شمار مي رفته است و به مبحث ويژه اي نياز مند است . لازم است در خصوص ويژگيهاي طبيعي كه بستر پيشينه و استمرار چهل هزار ساله فرهنگي اين منطقه بوده است و اهميت آن همچنان كه اشاره شد به اهميت قلعه فلك الافلاك بر مي گردد اشاره مي نمائيم . اين دره از محيط طبيعي مناسب و مناظر بسيار زي با و اعجاب انگيزي چون كوههاي بسيار زيبا و ديدني ، جنگلهاي طبيعي ، در كنار رودخانه خرم آباد ، درياچه كيو ، باغهاي ميوه و پيوستگي متقارن اين عوامل ، همه و همه زيستگاه مناسبي براي اسكان بشر در طول تازيخ فراهم نموده است . كوههاي مشرف بر دره كه مهد پرورش انسانهاي اوليه بوده اند آب و هواي خرم به همراه منابع فراوان ازديگر عوامل اثر گذار بر اين روند بوده است . حال در قلب اين دره بر فراز پشته اي سنگي ، مشرف بر دره خرم آباد دژ شاپور خواست يا همان قلعه فلك الافلاك يا ۱۲ برجي شكل گرفته است . 3 موقعيت و ويژگيهاي طبيعي دره خرم آباد با توجه به اهميت اين دره لازم است مختصري به خصوصيات طبيعي و بارز آن اشاره نمائيم ، شهركنوني خرم آباد در دره هاي ميان دوكوه مدبه و سفيد كوه يا اسپي كوه بين طول جغرافيايي ٤٨ درجه و ٢١ دقيقه و عرض جغر افيايي ٣٠ درجه و ٤٣ دقيقه واقع شده است . طول دره خرم آباد ١٥ و عرض آن ١٢ كيلومتر به ارتفاع ١١٧٠ متر از سطح دريا مي باشد . جهت عمومي رشته كوههاي منطقه خرم آباد شمال غربي جنوب شرق مي باشد. آبهاي سطح الارضي: رودخانه خرم آبا د از شمال وارد دره خرم آباد مي شود و در وسط تنگه ، رودخانه كرگانه نيز از كوههاي شرقي سرچشمه مي گيرد به آن ملحق مي شود . رودخانه پس از عبور از دره در حاشيه غربي دشت جنوبي جريان دارد و به جاي كرگانه آب چشمه شاه جو كه از دل تنگه سرازير مي شود در حاشيه شرقي دشت جريان پيدا مي كند . گذشته از موقعيتي كه حاصل چين خوردگي منطقه و عبور رودخانه پر آب خرم آباد است چشمه هاي پرآبي كه از دل بلندي هاي آهكي تنگه مي جوشند ، به نحو حيرت انگيزي اين محوطه را از ساير نقاط منطقه متمايز مي كنند . آبهاي تحت ارضي : شهر خرم آباد از لحاظ ميزان آبهاي تحت الارض غني است و بر روي سفره آبي قرارگرفته كه حدود ٧٠ تا ١٠٠ ميليون متر مكعب ذخيره آب دارد . از اين ذخيره عظيم، سالانه قسمتي به صورت چشمه هاي منفرد خارج مي گردد و به مصرف مي رسد ، به عنوان مثال از ٢٢ چشمه منطقه خرم آباد كه متوسط آبدهي آنها ٧٥ ليتر در ثانيه است ، پر آب ترين آنها يعني چشمه گلستان با دبي ٢١١٠ ليتر در ثانيه دقيقًا در مركز تنگه و چشمه شاه آباد با دبي آب ٩٦٤ ليتر در ثانيه در شمال آن واقع شده اند كه حجم عمده آب مصرفي ( شهر را تأمين مي كنند . ( ٢ زلزله خيزي : به دليل وضعيت خاص ساختمان زمين ، گسل مهمي درسطح زمين ظاهر نمي شود ولي فعاليت هاي زمين لرزه اي كه به فراواني اتفاق مي افتد حاكي ازگسلهاي مخفي و دفن شده اي است كه در پي سنگهاي دوره پري كامبرين وجود دارد . وجود لايه هاي نمكي و لايه هاي تبخيري بر روي پي سنگهاي كامبرين ، منطقه هاي لغزش را بوجود آورده اند كه مانع گسستن طبقات رويي و در نتيجه مخفي ماندن گسلها در پي سنگ مي شوند . ٥ ريشتر در هر دو سال يكبار ، ٦ / به نظر كارشناسان مؤسسه ژئو فيزيك دانشگاه تهران وقوع زلزله با قدرت ٥ ٦ ريشتر در هر بيست و يك سال يكبار ، ٧ ريشتر در هر شصت سال يكبار ، / ريشتر در هر هفت سال يكبار ، ٥ ٧ ريشتر در هر صد و هفتاد وچهار سال يكبار در خرم آباد محتمل است . /٥ 4 اهميت قلعه فلك الافلاك: دره خرم آباد در قلب زاگرس مياني ، به عنوان يكي از كهن زيست بوم ترين مناطق جهان به شمار مي رود از هزاران سال پيش اين دره با آب و هواي مناسب به همراه چشمه هاي فراوان آب ، پيوستگي متقارن كوه ، رودخانه و جنگل ، زيست گاه مناسبي براي سكونت بشر ( در دل دره موسوم به خرم آباد ) بوده است . در دل اين دره در كنار مناظر زيبا و اعجا ب انگيزي چون كوههاي بسيار زيبا ، ديدني ، درختان طبيعي ، در كنار رودخانه خرم و بر فراز پشته اي سنگي، قلعه اي عظيم سر برافراشته است كه به واسطه موقعيت ويژه خود در طول تاريخ مورد توجه قرار گرفته و دژ ارگي در پيرامون آن شكل گرفته كه ساخت آن بر اساس بروج ١٢ گان ه فلكي دانسته اند . اين مجموعه كه با مساحتي حدود ١٢٠ هزار متر مربع در مركزشهر خرم آباد از ارزشهاي تاريخي ، فرهنگي و موقعيت ويژه و امكانات بالقوه برخور دار است قابليت تبديل به يكي از قطبهاي فرهنگي ، تاريخي وگردشگري كشور را دارا مي باشد . اين مهم با آزا د سازي حصار ١٢ برجي ، سامان دهي ، انجام مطالعات و كاوشهاي باستانشناسي، مرمت و احياء مجموعه بر اساس طرح جامع آن محقق خواهد شد. به بيان يكي ازجامعه شناسان كشور قلعه تاريخي فلك الافلاك سفره نان لرستان است . وي درخصوص اهميت قلعه فلك الافلاك در دانشگاه هاروارد گفت ‹‹ اهميت قلعه فلك الافلاك از اين نظر كه مي تواند براي استان درآمد هنگفت داشته ياشد مثل روز روشن است ، اما بايد اين منبع غني درآمد استان كه در بناهايي كه .( هيچ كدام جايشان آنجا نيست محاصره شده كه از اين محاصره خارج شود .›› ( ٣ درگزارش مطالعات دره خرم آباد و قلعه فلك الافلاك آمده است : ‹‹ موقعيت مكاني ويژه قلعه و اشراف آن بر دره خرم آباد موجب حفظ آن در طول تاريخ بوده است و اگرچه در زمانهاي مختلف تغييراتي در آن بوجود آمده ليكن كليت بنا حفظ شده است . محيط اطراف قلعه با چشم اندازي زيبا و وجود چشمه گلستان در دامنه شمالي آن عواملي است كه بر ارزش و جذابيت محيط اطراف بسيار .( مؤثر مي باشد . ›› ( ٤ اين قلعه را با هيچ قلعه تاريخي در كشور نمي توان مقايسه نمود ، چون اين قلعه بر فراز تپه اي سنگي و باستاني در مركز شهر واقع شده است ، لايه هاي باستاني زيادي را در دل خود به وديعه دارد ، اين قلعه نسبت به ساير قلاع تاريخي ، سر پاست و ماندگاري خود را حفظ را نموده است . نمي خواهيم اين اثر را با ساير آثار از لحاظ ارزشي مقايسه نمائيم ، چون هر اثر به فرا خور خود داراي ارزش و اهميت خا صي است و از ويژگيهاي خاصي برخوردار است اما ويژگيهاي دژ ارگ فلك الافلاك نسبت به خيلي از آثار ويژه است و قابليتها ي فراتري را نسبت به ساير آثار دارا مي باشد . بااين حال حدود نيم قرن از زماني كه وزارت فرهنگ و هن ر سابق پيگير واگذاري قلعه گرديد مي گذرد و از زماني كه قلعه در فهرست پروژه هاي بزرگ قرار گرفته حدود ٨ سال مي گذرد و چند سالي است كه به پايگاه ميراث فرهنگي و گردشگري تبديل شده است . در اين مدت حرايم قلعه به تصويب رسيده ضوابط قانوني آن مشخص شده و كاربري زمينهاي اطراف آن در شوراي عالي شهرسازي و معماري ب ه كاربري فرهنگي تفريحي 5 تبديل شده و در شورا به تصويب رسيده است . قانون ماده واحده التزام رفع تصرف از زمينهاي اطراف قلعه به تصويب مجلس شوراي اسلامي رسيده و كميته هاي كشوري با حضور چندين وزارتخانه تشكيل شده ، استانداران ، رؤساي سازمانها ، وزرا و حتي چندين رئي س جمهور موضوع واگذاري عرصه حصار ١٢ برجي قلعه را دنبال نموده اند و علي رغم دستور صريح مقام معظم رهبري و فرماندهي كل قوا ، واگذاري اين مجموعه سواي از بناي تاريخي قلعه،و بخشي از ساختمانهاي در اختيار دانشگاه همچنان راه به جايي نبرده است موقعيت جغرافيايي و طبيعي قلعه فلك الافلاك : در مركز شهر خرم آباد در نقطه اي كه عرض دره به حداقل ممكن رسيده است ، در جوار رودخانه خرم آباد ، در كنار پل حاجي و خيابان امام خميني (ره) واقع شده است. عرصه اين اثرتاريخي را حصار دوازده برجي آن كه از سوي شرق و جنوب تا رودخانه كه آن ر ا چون خندقي در بر مي گرفته شامل شده است . آنچه كه در ارتباط با موقعيت قلعه حائز اهميت فراوان است ، قرار گرفتن آن برفراز تپه اي سنگي در وسط دره خرم آباد است به گونه اي كه در قديم نسبت به دو معبر ورودي اصلي دره يعني راه شرق ( ازسمت فلات ايران و بروجرد ) و راه شمال از طرف همدان و كرمانشاهان و به دشت كرگاه در جنوب خرم آباد به طرف خوزستان نيز اشراف داشته وهم اكنون برفراز شهرخرم آبادواقعه شده است . شايد بتوان يكي از علل ماندگاري اين اثر را موقعيت سوق الجيشي ويژه اين دره كم عرض و همچنين اشراف به معابر ورودي دره دانست . نقشه هوايي جديد قلعه فلك الا فلاك و تغييرات آن تاسال ١٣٨٠ 6 به هر حال مجموعه قلعه فلك الافلاك امروزه بعنوان اثري تاريخي / ملي موجوديتي انكار ناپذير شگرف و شگفت انگيز در فرهنگ مردم اين سامان جلوه پيدا كرده است . متأسفانه در حال حاضر ب ه جز ساختمان قلعه و دانشگاه بقيه فضاها يعني اطراف و مستحدثات آن از جمله ورودي اصلي قلعه در اختيار نهادهاي مختلف قرار دارد و براي ورود به قلعه اي چنين با عظمت و ارزشمند بايستي از مسيري صعب العبور و امناسب گذر نمود . وجود يك مركز تجاري پر ازدحام درجوار قلعه و فقدان فضاي باز مناسب كه لازمه اين مكانهاي تاريخي است نه تنها ارزش اين ميراث تاريخي را ناديده گرفته بلكه شرايط رفت و آمد به قلعه را بسيار مشگل نموده است . ضروري است با برگ رداندن فضاي تنفسي قلعه يعني تپه و حريم قانوني آن و تدوين يك برنامه مناسب مقام شايسته آن را تجديد كرد. سابقه تاريخي و وجه تسميه قلعه فلك الا فلاك : واژه فلك الافلاك در فرهنگهاي لغات به معناي فلك نهم كه آسمان همه آسمانهاست ، سپهر سپهران و در زبان شرع به معناي عرش آمده است . در اصطلاح نام دژي است در شهر خرم آباد كه طي ادوار گوناگون داراي اسامي متعددي بوده و در هرزمان تحت عنوان خاصي از آن ياد شده است . چنانچه ابتدا بنام شهر شاپور خواست آنرا دژشاپور خواست وسپس به دنبال ويراني شهر شاپور خواست و بناي شهر خرم آباد در فاصله سالهاي ششم و هفتم هجري قمري ب نام شهر جديد ‹‹ قلعه خرم آباد ›› خوانده شد . در منابع تاريخي اين دوره و دوره هاي بعد تا اوايل دوره قاجار همچنان از اين قلعه تحت همين نام ياد كرده اند . عنوان فلك الافلاك آنچنان كه از كتاب جغرافيا ي لرستان بر مي آيد گويا به دستور محمد علي ميرزا فرزند ارشد فتحعليشاه و حاكم وقت درسال ١٢٢٢ هجري قمري براين قلعه نهاده شده است . قلعه فلك الافلاك يا دژشاپور خواست اززمره قلعه هاي معتبر تاريخي ايران است كه برخي ازمحققان بناي اوليه آنرا به شاپور اول ساساني نسبت مي دهند . اما برمبناي گمانه زني باستان شناسي ايجاد اولين بناي حفاظتي برروي تپه فلك الافلاك به هزاره اول قبل از ميلاد مي رسد . لازم به ذكر است بر روي تپه فلك الافلاك سفالينه هاي دوره هاي مختلف پيش از ميلاد تا قرون متأ خر اسلامي به وفور يافت مي شود . بنابر قول محققين ، شاپور اول دستور ساخت ويا بازسازي دژ شاپور خواست را براي محل اسكان اسراي رومي داده است . متأ سفانه تاكنون هيچگونه سند يا مدركي دال بر تاريخ ساخت بنا و نام باني و سازنده آن بدست نيامده و منابع نيز در اين خصوص خاموش مانده اند . اصو ً لا اينگونه دژها ريشه هاي كهن و اساطيري دارند و به مرور زمان تاريخ بنيان و نام باني آنها به فراموشي سپرده شده است . قديمي ترين سند مكتوب كه اشاره به قلعه فلك الافلاك تحت عنوان دژشاپور خواست دارد كتاب مجمع التواريخ وال قصص اثر نويسنده اي نامعلوم ، مربوط به قرن ششم هجري مي باشد . براساس مند رجات اين كتاب پيشينه تاريخي قلعه تا نيمه دوم قرن چهارم هجري قمري نيز مي رسد اما پس ازاين تاريخ ، سند مكتوب ديگري تاكنون بدست نيامده ولي ازروي ( شواهد وآثار گوناگون مي توان دريافت كه تاريخ بناي اين دژ كهنسال به دوراني بس دورتر باز مي گردد .( ٥ 7 شهر شاپور خواست : بنابر آثار ونوشته هاي تاريخي وجغرافيايي ، شهر شاپور خواست كه نام قديمي شهر خرم آباد است از شهرهاي مهم دوره ساساني بوده كه براساس شواهد تاريخ وباستانشناس ي توسط شاپور اول ، پادشاه ساساني بنا نهاده شده است . ازاوضاع واحوال اين شهر دردوره ساساني اطلاع دقيقي دردست نيست ولي بقاياي آثار و ابنيه بجاي مانده ازاين شهر كه مربوط به دوره ساساني است حاكي ازآن است كه شهري معتبر بوده .اين شهر تخت گاه شاهان بوده است و مرد م ازهر طبقه و باهرنوع اعتقادي آزادانه درآن زندگي مي كرده اند و پس ازهجوم اعراب تا قرنها هنوز داراي موقعيت سياسي وتجاري خوبي بوده است . اين شهر دردوره اسلامي نيز همچنان ازرونق و اعتبار خاصي برخوردار بوده ودر منابع گوناگون تاريخي و جغرافيايي ازخصوصيات اين شه ر همچون خرما ، امراض وبيماريها ، راهها و همچنين دژ مشهور آن بسيار ياد شده است . بنابر مطالب مندرج وبا توجه به بقاياي راههاي اصلي منطقه وپلهاي قديمي وعظيم مسير اين راههاي ارتباطي كه به لحاظ صلابت بنا از آثار حيرت آور معماري ايران به حساب مي آيند واغلب نيز د ركنار بقاياي پلهاي قديمي تر برپا شده اند دره فعلي خرم آباد محل قديمي شهر شاپور خواست محسوب مي شود . مستوفي در تاريخ گزيده مبني بر اينكه ‹‹ شاپور خواست وخرم آباد از شهره اي معمور ولايت لر كوچك هستند ›› ازآن جهت قابل اهميت است ...قول حمدا كه ازطريق آن آگاه مي شويم كه شاپور خواست روزي تخت گاه پادشاهان بود |
